Tam Thất

  Thuốc bắc

Cây tam thất có 3 cành, mỗi cành có 7 lá nên có tên gọi như vậy. Cây tam thất từ khi gieo đến lúc có hoa là 3 năm, từ 3 năm đến 7 năm tuổi cây mới có được dược tính tốt. Cũng có giải thích rằng: tên gọi Tam Thất ( 三七 ) mà ta vẫn sử dụng ngày nay bắt nguồn từ tên gọi gốc của nó là ( 山漆 ). Trong tiếng Hán “三七” và “山漆” đồng âm khác nghĩa. “山漆”. “Sơn Tất”: được bắt nguồn từ những người đi rừng săn bắt, hái lượm xưa kia, khi họ lên non xuống suối, không may bị ngã bị thương, rách da, chảy máu,… họ chỉ cần đắp cây thuốc Tam Thất lên là đỡ sưng đau, ngừng chảy máu, nó làm lành vết thương thần kỳ tựa như keo như sơn – “漆” vậy.

Hình ảnh cây Tam Thất

1.Tên gọi: Sơn tất (山漆), Kim bất hóan (金不换), Huyết sâm (血参), Sâm tam thất (参三七), Điền tam thất (田三七), Điền tất (田漆), Điền thất (田七).

2. Tên khoa học: Panax notoginseng (Burk) F.H. Chen.

3. Mô tả:

Thảo dược lâu năm, lên đến 30 đến 60 cm. Thân rễ ngắn và có dấu vết của thân cây cũ, rễ dày và thịt, hình nón ngược hoặc hình trụ ngắn, dài khoảng 2 đến 5 cm, đường kính khoảng 1 đến 3 cm, có nhiều rễ và da có màu vàng lục đến vàng nâu. Thân cây mọc thẳng, gần như hình trụ, nhẵn bóng, màu xanh lá cây hoặc có nhiều sọc dọc màu tím mịn. Lá kép hợp chất, 3 đến 4 vòng ở cuống, cuống lá mảnh, bề mặt nhẵn, lá chét 3 – 7, phiến lá hình elip đến hình thuôn dài, dài khoảng 5 cm14 cm, rộng 2 số lượng lớn trung tâm của tờ, những thấp nhứt hai tối thiểu đỉnh sọ dài nhọn, tròn hoặc gần cả hai mặt của cơ sở là không tương xứng với cạnh mỹ răng cưa, ngay cả với một lông nhỏ cuối răng, có lông mịn dọc theo tĩnh mạch bề mặt, đôi khi ở cả hai bên Cả hai đều gần như không có lông, với cuống lá nhỏ. Cuống cuống cuống từ trung tâm ra ngoài, thẳng, dài từ 20 đến 30 cm; hình tán đỉnh riêng biệt, khoảng 3 cm đường kính, phần lớn hoa, ampholytic, lưỡng tính và đôi khi hoa đơn tính cùng tồn tại; cuống mỏng và ngắn, có cơ sở scalelike lá bắc; đài hoa màu xanh lá cây, 5 đỉnh thường nứt răng; cánh hoa 5, thuôn dài hình trứng-, cấp đỉnh, vàng-xanh, 5 nhị hoa, bao phấn hình bầu dục, ma túy liệu mang, trong, sợi tuyến tính theo chiều dọc; nhụy hoa 1, Buồng trứng ở vị trí thấp hơn, 2 phòng, 2 kiểu, cơ sở thống nhất, phẳng hoặc lúm đồng tiền. Drupe giống như quả mọng, gần giống hình quả thận, dài khoảng 6 phút 9 mm, màu xanh lá cây khi mềm, màu đỏ khi nấu chín. Hạt 1 đến 3, hình cầu, vỏ hạt màu trắng. Thời gian ra hoa từ tháng 6 đến tháng 8. Thời gian quả là từ tháng 8 đến tháng 10.

Lá (ba bảy lá) và hoa (ba bảy hoa) của cây này cũng được sử dụng cho mục đích làm thuốc.

4. Phân bố và thu hoạch:

Mặc dù tam thất được trồng ở Hà Giang và Lào Cai từ lâu nhưng việc sử dụng trong nước hầu như rất hiếm. Phần lớn xuất sang Trung Quốc. Theo tài liệu cũ hàng năm ta nhập của Vân Nam Trung Quốc chừng 15-18 tấn tam thất để rồi lại xuất sang Hồng Kông.

Cuối hạ, đầu thu trước khi hoa nở hoặc mùa đông sau khi hạt đã chín thu họach. Chọn cây mọc trên 3 ~ 7 năm, đào móc lấy bộ rễ, bỏ sạch đất, cắt bỏ rễ nhỏ và gốc thân, phơi đến khô nửa, xát vò nhiều lần, sau đó phơi khô.

5. Bào chế và bảo quản

Loại bỏ trong đồ đựng, thêm vào cục sáp (paraphin), rung động nhiều lần, làm cho mặt ngòai sáng láng có sắc hơi nâu đen.

Rễ nhánh thô cắt ra của nó gọi là Cân điều; nhỏ hơn là Tiễn khẩu tam thất; nhỏ nhất là Nhung căn.

Bảo quản nơi khô ráo.

Hình ảnh Tam thất
Củ tam thất

6. Thành phần hóa học

 Panax notoginseng chứa các hoạt chất khác nhau của saponin tetracyclic triterpenoid loại tetracyclic. Ginsenosides (ginsenoside-Rb1, Rb, -Re, -Rg1, -Rg2, -Rh1, 20-O-glucose ginsenoside Rf, 20-O-glucoginsenosideRf, notoginsenoside-R1) , -R2, -R3, -R4, -R6, -R7, gypenoside XVII [1-5]; từ thân rễ số lượng lớn: ginsenoside-Rb1, -Rb2, -Rd, – Re, -Rg1 và notoginsenoside R1 [4]; từ rễ nhung: ginsenoside-Rb1, Rg1, Rh1 và Dama-20 (22) -3β, 12β, 25-triol-6-O- -D-glucopyranoside [dannar-20 (22) -ene-3β, 12β, 25-TCMLIBio 1-6-O–D-glucopyranoside] [6,7], v.v.; : Ginsenoside Rb1, Rd, Re, Rg1, Rh1, notoginsenoside R1, R4 [8]. Thành phần cầm máu dencichine, còn được gọi là notoginseng, được lấy từ phần sâu dưới nước của rễ. Là một axit amin đặc biệt có cấu trúc là axit β-N-oxalo-D-αβ-diaminopropionic, axit glutamic, tốt 16 loại axit amin như arginine, lysine và leucine, 7 trong số đó rất cần thiết cho cơ thể con người, tổng cộng Hàm lượng trung bình của axit là 7,73% [10] hơn nữa có chứa một thành phần chống ung thư polyacetylene root: panaxytriol (panaxyTCMLIBiol) [5].

8-diene), 1,10-dimethoxy-3-one-7-acetylene decahydronaphthalene, methyl palmitate Palmitate), ethyl palmitate, methylheptadecadieneoate, methyloctadecadienoate, ethyl octadecadienoate, liền kề Ditertbutyl phthalate, dicaplate, axit axetic, axit heptanoic, axit octanoic, indole-3-ene-2 Ketone (không phải 3-en-2-one), cyclodecanone, trans-2-nonenal, TCMLIBidecene, 1-methyl-4- Peroxymethylthiobicyclo [2,2,2] octan / 1 Hexadecane, hexadecane, heptadecane, octadecane, nonadecane, eicosane, icosane Heneicosane), docosane, TCMLIBicosane, α, α-dimethylbenzenemethanol, rượu 2,2,2-trihexyloxyl (2) , 2,2-TCMLIBiethoxyethanol), 1-methyl-4-isoallyl-cyclohexane, 1-methoxyethylbenzene [11, 12]. Một thành phần ketone phổ biến được lấy từ rễ nhung: quercetin và quercetin và xyloza, glucose và axit glucuronic. Ngoài ra còn có-sitosterol, daucosterol và sucrose [6].

Cũng thu được từ gốc là hoạt chất Sanchoyan-A, là một arabinogalactan [13]. Nó cũng chứa các nguyên tố vô cơ như sắt, đồng, mangan, kẽm, niken, vanadi, molypden và flo [14].

7. Tác dụng dược lý

7.1. Tác dụng đối với hệ thống mạch máu não 

  • Tác dụng bảo vệ của panax notoginseng saponin (PNS) và mononeric saponin (Rb1, Rg1) đối với tổn thương do thiếu máu cục bộ cơ tim thực nghiệm ở chuột.
  • Tác dụng bảo vệ của Panax notoginseng saponin (PTS) đối với tổn thương tái tưới máu cơ tim và rối loạn nhịp tim ở chuột
  • Tác dụng chống loạn nhịp của Panax notoginseng saponin (PNS) 
  • Tác dụng chống loạn nhịp tim của PTS (PTS) 
  • Tác dụng của PDS đối với chứng loạn nhịp tim thực nghiệm 
  • Tác dụng của panax notoginseng saponin (PNS) đối với huyết động học tim 
  • Tác dụng của ginsenoside Rg1 có trong rễ Sanqi đối với huyết động học 
  • Tác dụng của Panax Notoginseng Saponin (PNS) đối với dòng Ca (2+) trong tế bào cơ tim 
  • Chuyển đổi tần số âm và tác động inotropic của tổng saponin của Panax notoginseng (PNS) 
  • Tác dụng bảo vệ của Panax notoginseng saponin (PNS) đối với thiếu máu não cấp tính; Panax notoginseng saponin (PNS) chống sốc xuất huyết và bảo vệ chức năng tim 
  • Tác dụng của tiêm Sanqi (Thrombus) đối với thiếu máu não cấp tính và thiếu oxy máu 
  • Tác dụng của Panax Notoginseng Saponin (PNS) đối với cơ trơn mạch máu 1.14 Tác dụng của Panax Notoginseng Saponin (PNS) đối với phản ứng co thắt của dải động mạch chủ 
  • Tác dụng của Panax Notoginseng Saponin (PNS) đối với sự lan tỏa 45Ca và dòng chảy gây ra bởi cơ trơn mạch máu một thụ thể 
  • Tác dụng hạ huyết áp của Panax notoginseng saponin (PNS) 
  • Panax notoginseng saponin (PNS) làm tăng carotid tuyến tiền liệt I2 và giảm thromboxane tiểu cầu A2 1.18.1 ảnh hưởng đến xơ vữa động mạch thực nghiệm (AS) hình thành mảng xơ vữa động mạch chủ thỏ 
  • Tác dụng của Panax Notoginseng Saponin (PNS) đối với hàm lượng lipofuscin và lipid peroxide huyết thanh trong tim và não 

7.2. Tác dụng đối với hệ thống máu và tạo máu 

  • Sự cầm máu của các thành phần hoạt động của Panax notoginseng 
  • Cầm máu 10% tiêm saponin
  • Tác dụng của chiết xuất saponin đối với đông máu nội mạch lan tỏa thử nghiệm (DIC) 

7.3. Tác dụng chống viêm và giảm đau 

  • Tác dụng chống viêm của Panax notoginseng saponin (PNS) 
  • Sanqi có tác dụng giảm đau chống viêm của ginsengdiol oxime (dựa trên Rb1, viết tắt là diol oxime) 
  • Thành phần sapon notoginseng saponin (PNS, nhóm Rg, nhóm Rb) tác dụng giảm đau 

7.4. Tác dụng đối với hệ thống nội tiết và trao đổi chất 

  • Tác dụng hạ đường huyết của ginsenoside Rg1 (trisaponin C1, viết tắt là Rg1) trên chuột 
  • Tác dụng của Rg1 và insulin đối với sự hấp thu của [3H] -glucose bởi các tế bào gan
  • Tác dụng của Rg1 và insulin đối với việc tiêu thụ oxy chuyển hóa glucose và natri succate trong homogenate gan
  • Tác dụng của Rg1 đối với sự tổng hợp glycogen ở gan
  • Tác dụng của panax notoginseng saponin (PNS) và notoginsenoside C1 (Rg1) trên glucagon và glucose máu 
  • Tác dụng của Panax Notoginseng saponin PNS đối với hàm lượng ascorbate trong tuyến thượng thận
  • Tác dụng của saponin thô của Panax notoginseng (PNS, PPNS) đối với quá trình tổng hợp protein
Hình ảnh củ tam thât

7.5. Tác dụng đối với hệ thần kinh

  • Tác dụng ức chế của Panax notoginseng saponin E1 (gọi tắt là ginsenoside Rb1, Rb1) trên hệ thần kinh trung ương 
  • Tác dụng giảm đau

7.6. Ảnh hưởng đến chức năng miễn dịch 

  • Tác dụng của Panax notoginseng saponin (PNS) đối với chức năng miễn dịch 
  • Tác dụng của Panax Notoginseng A và Polysacarit B đối với chức năng miễn dịch 
  • Panax notoginseng saponin (PNS) làm tăng tỷ lệ thực bào của đại thực bào phế nang 

7.7. Tác dụng chống lão hóa:

Tác dụng của panax notoginseng saponin (PNS) đối với việc loại bỏ các gốc anion superoxide anion (O2) được tạo ra bởi hệ thống không enzyme DMSO (dimethyl sulfoxide) 

8. Tam thất trong y học cổ truyền

Khí vị: Vị ngọt, đắng; tính ôn, không độc.

Quy kinh: Túc Quyết âm Can, Túc Dương minh Vị

Công năng: Hóa ứ chỉ huyết, hoạt huyết định thống

Chủ trị: chứng xuất huyết ngoài và bên trong nội tạng, té ngã ứ huyết sưng đau.

Kiêng kỵ: huyết hư nhưng không tụ huyết; phụ nữ có thai; huyết hư, thổ huyết, đổ máu cam, huyết nhiệt vong hành kiêng không dùng.

Liều lượng: Thuốc bột: 2 – 8g/ 1 lần, cấp có thể dùng 4 – 5 lần/ngày.

9. Ứng dụng lâm sàng

Chữa nôn ra máu: gà 1 con làm sạch bỏ lòng. Tam thất bột 5g. Nước ngó sen 1 cốc (200ml). Rượu lâu năm nửa chén (15ml). Hầm cách thủy để ăn, cách ngày ăn 1 lần, đến khi khỏi.

Chữa ho ra máu, chảy máu cam, đi ngoài, đi tiểu ra máu: đá hoa 12g (nung). Tam thất 10g. Than tóc rối đốt tồn tính 4g. Tán bột chia làm 2 lần uống với nước chín sẽ khỏi.

Đi tiểu ra máu: tam thất bột 4g. Nước sắc cỏ bấc đèn và gừng tươi vừa đủ (200ml). Uống ngày 2 lần tới khi ngừng bệnh.

Xuất huyết đại tràng: tam thất bột 8g. Rượu trắng nhẹ 20 độ vừa đủ trộn với bột. Uống ngày 2 lần với Tứ vật thang (thục địa chế rượu 10g, bạch thược 10g, đương quy tẩm rượu sao 10g, xuyên khung 10g). Uống vài ba lần sẽ khỏi.

Loét hành tá tràng và dạ dày: tam thất bột 12g, bạch cập 9g, mai mực 3g Nghiền bột mịn, ngày uống 3 lần, mỗi lần 3g uống từ 15 – 21 ngày.

Lỵ ra máu: bột tam thất 12g. Nước gạo nếp vừa đủ. Uống từ 2 – 3 ngày.

Xích bạch đới: bột tam thất 5g uống với 15ml rượu nóng.

Đau bụng kinh: bột tam thất 5g. Uống trước khi hành kinh 3 ngày cho tới khi có kinh, nếu hết đau thì ngừng. Chữa thống kinh (đau bụng trước kỳ kinh): ngày uống 5g bột tam thất, uống 1 lần, chiêu với cháo loãng hoặc nước ấm.

Sau khi đẻ máu ra nhiều: bột tam thất 6g hòa với nước cháo uống hàng ngày.

Bệnh mạch vành (phòng và chữa): bột tam thất 3g ngày uống 5 lần liên tục tới khỏi. Hay bột nhân sâm và bột tam thất mỗi thứ 15g, uống ngày 2 lần liên tục tới khỏi. Hoặc dùng bột tam thất 1,5g, bột ngọc trai 0,3g, bột xuyên bối mẫu 3g. Uống ngày 2 lần, liên tục tới khỏi. Đau tức ngực: bột tam thất 8g. Uống với 15ml rượu nóng. Uống hàng ngày, lâu dài.

Phòng và chữa đau thắt ngực: ngày uống 3 – 6g bột tam thất (1 lần), chiêu với nước còn ấm. Đau thắt ngực do bệnh mạch vành: tam thất 20g, đan sâm 20g sắc uống hoặc lấy nước nấu cháo. Ăn liên tục trong vài tháng.

Chữa thấp tim: ngày uống 3g bột tam thất, chia 3 lần (cách nhau 6 – 8 giờ), chiêu với nước ấm. Dùng trong 30 ngày. Hay bột tam thất 1g, uống ngày 2 – 3 lần; làm chậm quá trình phát triển của bệnh.

Vết thương phần mềm bầm tím: bột tam thất một ít, dấm vừa đủ, trộn đều đắp lên vết thương. Nếu vết thương bị loét thì rắc thẳng bột tam thất lên sẽ lành.

Bị ngã hoặc đánh mà vết thương bầm tím lâu không hết: tam thất uống 5g, nhai nát đắp lên.

Bị đánh hoặc ngã có vết thương kín trong nội tạng: bột tam thất 15g. Cua sống 1 con. Làm sạch cua, giã nát, trộn đều, uống với rượu nóng. Cứ 2 ngày 1 lần tới khi hết đau.

Nam giới bị viêm tiền liệt tuyến: tam thất sống 3g. Nhai rồi nuốt hàng ngày vào buổi sáng sớm.

Chữa các vết bầm tím do ứ máu (kể cả ứ máu trong mắt): ngày uống 3 lần bột tam thất, mỗi lần từ 2 – 3g, cách nhau 6 – 8 giờ, chiêu với nước ấm.

Chữa đau thắt lưng: bột tam thất và bột hồng nhân sâm lượng bằng nhau trộn đều, ngày uống 4g, chia 2 lần (cách nhau 12 giờ), chiêu với nước ấm.

Viêm tĩnh mạch nông: uống bột tam thất 2 lần/ngày, mỗi lần 2g.

Bổ dưỡng: chóng mặt do thiếu máu: tam thất 3g, chim bồ câu 1 con. Hấp cách thủy để ăn hàng ngày.

Chữa bạch cầu cấp và mạn tính: đương quy 15 – 30g, xuyên khung 15 – 30g, xích thược 15 – 20g, hồng hoa 8 – 10g, tam thất 6g, sắc uống ngày 1 thang chia 2 lần uống.

LEAVE A COMMENT