Cam Thảo

  Thuốc bắc

Cam thảo là vị thuốc phổ biến nhất trong Đông y, có vị ngọt, tính bình thường dùng đề điều hòa các vị thuốc. Ngoài ra, bản thân cam thảo là một vị thuốc có khả năng giải độc, tuyên phế trừ ho lao,…

Hình ảnh cam thảo
Cây cam thảo

1.Tên gọi: Cam thảo, Quốc lão, Điềm căn,…

2. Tên khoa học: Glycyrrhiza uralensis Fisch. ex DC. Họ: Fabaceae

3. Mô tả:

Cam thảo thuộc dòng cây thân thảo, sống lâu năm, cao từ 30-100cm. Rễ mập mạp, màu vàng. Thân thẳng đứng, gỗ hóa ở gốc, có lông mềm, ngắn. Cuống lá dài khoảng 6 cm, và các hạt rụng sớm, các lá chét có 7 đến 17 mảnh, hình bầu dục hình bầu dục, dài 2 đến 5,5 cm, rộng 1 đến 3 cm, che khuất ở hai bên, tròn ở hai bên. Cụm hoa mọc thành chùm ở nách lá; hoa tím tương đối nhỏ. Quả đậu cong hình lưỡi liềm, dài 3-4cm, rộng 6-8mm, màu nâu đen, có lông dày, chứa 2-8 hạt nhỏ dẹt, màu nâu bóng.

4. Phân bố và thu hoạch

Việt Nam:  Vĩnh Phú (Tam Đảo), Hà Nội, Hải Hưng.

Trung Quốc: Đông Bắc, Bắc Trung Quốc và Thiểm Tây, Cam Túc, Thanh Hải, Tân Cương, Sơn Đông và các khu vực khác.

Thu hoạch vào mùa đông khi cây tàn lụi. Lúc này rễ chắc, nặng, nhiều bột, có chất lượng tốt. Chải sạch đất bằng bàn chải. Phân loại to, nhỏ và phơi khô.

5. Bào chế và bảo quản

Theo kinh nghiệm Việt Nam:

  • Rửa sạch nhanh (khỏa nhanh), đồ mềm, thái mỏng 2 ly, khi còn nóng (nếu không thái kịp nhúng ngay vào nước lạnh, ủ mềm). Sấy hoặc phơi khô (cách này thường dùng gọi là sinh thảo).
  • Thái xong sao vàng thơm.
  • Sau khi sấy khô tẩm mật ong (1 phần mật ong pha với 1 phần nước đun sôi), sao vàng thơm (chích thảo) (cứ 1 kg cam thảo phiến tẩm 150 – 200 ml mật ong).
  • Tán bột làm hoàn tán thì sau khi cạo sạch vỏ ngoài, thái miếng tròn, sấy khô tán bột.
  • Nếu dùng ít có thể cắt khúc 5 – 10cm, quấn vải lẫn giấy bản, nhúng qua nước cho đủ ướt, vùi vào trong tro nóng, khi thấy giấy khô hơi sém thì bỏ giấy, thái lát mỏng.

Theo Trung y:

  • Phấn cam thảo: cạo sạch vỏ, ngâm rượu độ 1 giờ, ủ độ 12 giờ, thái mỏng 2 ly, phơi khô.
  • Lão cam thảo: ngâm nước độ 4 giờ (mùa đông 8 giờ) ủ kín cho mềm, thái mỏng, phơi khô.
  • Chích cam thảo: rửa qua, ủ mềm, thái mỏng, lấy mật ong thêm 1 phần nước, nấu sôi, tẩm vào cam thảo, vớt ra để se một lúc sao vàng (không dính tay là được).

Bảo quản: để nơi khô ráo, cần tránh ẩm, vì rất dễ mốc mọt. Nếu bị mốc mọt, cần sấy bằng hơi nóng (nhiệt độ thấp), để nguội rồi mới cho vào hòm kín, cho vào ngay lúc đang nóng sẽ bị biến chất. Tuyệt đối không được sấy diêm sinh vì sẽ biến chất, mất vị ngọt, trong sẽ bạc, ngoài sẽ hồng.

Hình ảnh dược liệu cam thảo
Cam thảo thái lát tròn

6. Thành phần hóa học

Rễ và thân rễ chứa 6 đến 14% glycyrrhizin (axit glycyrrhizin, C 42 H 62 O 16 ), là thành phần ngọt của cam thảo và saponin triterpene. Glycyrrhizic acid thủy phân để tạo ra một phân tử axit glycyrrhetic (axit glycyrrhetinic, C 30 H 46 O 4 ) và hai phân tử axit glycuronic (C 6 H 10 O 7 ). Và một chút glycosides cam thảo vàng (ví dụ: liquiritin liquiritin, C 21 là H 22 được O . 9 , flavanone như một glycosid flavanol, aglycones mà là Liquiritigenin C ,, liquiritigenin 15 H 12 là O . 4 và cam thảo glycosid đắng glycyamarin) , Iso-liquidritein (, C 21 H 24 O 9 ), axit dihydroxyglycyrrhetic (axit Grabric, C30 H 46 O 5 ), Licoricidin (, C 25 H 32 O 5 , 3 ‘, 6-diisopentene-2’, 4 ‘, 5-trihydroxyisoflavan), glycyrrhizol ( glycyrol, C 21 H 18 O 6 ), 5-0-methyl glycerol (C 22 H 20 O 6 ), iso-glycyrol (C 21 H 18 O 6 ), Ngoài ra, nó vẫn chứa mannite, glucose 3,8%, sucrose 2,4-6,5%, axit malic, axit betulinic (C 30 H 48 O 3 ), asparagine, axit nicotinic và biotin (C 10 H 16 O 3 N 2 S) 296 microgam / gam, dầu dễ bay hơi là nguồn gốc của mùi đặc biệt của cam thảo và tinh bột.

7. Tác dụng dược lý

7.1. Giải độc: Glycyrrhizin hoặc muối canxi của nó có tác dụng giải độc mạnh, và có tác dụng giải độc mạnh đối với độc tố bạch hầu và độc tố uốn ván. Đối với một số bệnh dị ứng, viêm gan thử nghiệm trên động vật, tetrodotoxin và độc rắn. Nó cũng có tác dụng giải độc. Cơ chế giải độc có thể là đa diện. Thông qua kết tủa vật lý và hóa học, hấp phụ và kết hợp, chức năng giải độc của gan được tăng cường, và axit glucuronic, một chất thủy phân glycyrrhizin, cũng là một thành phần hiệu quả của giải độc.

7.2. Phản ứng chống viêm và chống dị ứng: Axit Glycyrrhetinic có thể ức chế u hạt bông, phù formaldehyd, phản ứng tuberculin và viêm mô hạt dưới da ở chuột. Ammonium glycyrrhizinate và natri glycyrrhetinate có thể ảnh hưởng hiệu quả đến thời kỳ xuất tiết và thời kỳ tăng sinh của viêm mô hạt dưới da, và cường độ hành động của nó yếu hơn hoặc gần với cortisone. Tác dụng chống viêm của các chế phẩm khác nhau của axit glycyrrhizic cao hơn trong hoạt động succine, nhưng cũng độc hơn. Nguyên tắc tác dụng chống viêm và chống dị ứng của cam thảo vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn.

7.3. Cam thảo có tác dụng mở rộng, có thể thúc đẩy bài tiết cổ họng và phế quản, và làm cho đờm dễ ra ngoài.

Dẫn xuất axit Glycyrrhetinic có tác dụng chống ho đáng kể đối với ho thực nghiệm ở chuột lang và mèo.

7.4. Các chế phẩm khác nhau của cam thảo có tác dụng ức chế rõ ràng đối với loét dạ dày thực nghiệm. Chiết xuất cam thảo có thể bảo vệ niêm mạc dạ dày và điều trị loét dạ dày. Theo các quan sát trong phòng thí nghiệm lâm sàng và dược lý, chiết xuất nước cam thảo có thể làm tăng thành phần “hexosaminamine” của các tế bào niêm mạc dạ dày và bảo vệ niêm mạc dạ dày khỏi bị hư hại.

7.5. Tác dụng đối với bài tiết dịch dạ dày: Chiết xuất Glycyrrhiza uralensis có thể hấp thụ axit dạ dày sau khi uống, do đó nó có thể làm giảm nồng độ axit dạ dày, nhưng nó cũng có thể đóng vai trò sau khi hấp thụ. Nó cũng ức chế bài tiết cơ bản.

7.6. Thuốc chống co thắt: Thuốc sắc cam và chiết xuất dòng chảy có tác dụng ức chế ống ruột của động vật bị cô lập, và có tác dụng chống co thắt trên co thắt ruột do acetylcholine, barium clorua, histamine, v.v. Cam thảo có tác dụng thư giãn trên đường ruột và dạ dày của động vật.

7.7. Phục hồi gan: thực nghiệm của cam thảo đã làm giảm đáng kể thoái hóa và hoại tử gan, và hầu hết hàm lượng glycogen và axit ribonucleic tích lũy trong tế bào gan đã phục hồi hoặc gần như bình thường. Vai trò của chấn thương gan.

7.8. Tác dụng giống như corticosteroid ở tuyến thượng thận: Glycyrrhiza có thể làm giảm lượng nước tiểu và bài tiết natri, tăng bài tiết kali, tăng natri máu, giảm canxi máu và teo vỏ thượng thận ở các động vật khác nhau. Glycyrrhiza có thể làm tăng sự bài tiết 17-hydroxycorticosteroid tự do trong nước tiểu, giảm loại kết hợp, cho thấy teo tuyến ức với liều lượng nhỏ, tăng trọng lượng của tuyến thượng thận, mở rộng chiều rộng của lớp bó và giảm hàm lượng vitamin C của tuyến thượng thận. Cam thảo có thể tăng cường đáng kể và kéo dài tác dụng của cortisone. Một số người cho rằng cấu trúc hóa học của axit glycyrrhetic tương tự như corticosteroid tuyến thượng thận và tác dụng tương tự. Sự phá hủy steroid trong cơ thể, do đó hàm lượng corticosteroid trong máu tăng tương ứng, và có tác dụng adrenocorticoid rõ ràng hơn.

7.9. Tăng vận mạch:  Glycyrrhiza có tác dụng chống acetylcholine và có thể tăng cường hiệu quả tim mạch của adrenaline.

7.10. Chống ung thư: Axit Glycyrrhetinic có thể ức chế u tủy thực nghiệm và cổ trướng khối u gan ở chuột. Nó có tác dụng ức chế trên chuột bị ung thư cổ trướng Ehrlich.

7.11. Sự kết hợp của cam thảo và cirrhosa có tác dụng ngược lại: độc tính của nhóm đồng ngâm cao hơn đáng kể so với nhóm ngâm, và sử dụng kết hợp cam thảo và cam thảo có thể ức chế tác dụng lợi tiểu và tiêu chảy, có thể làm tăng độc tính của cam thảo.

Hình ảnh vị thuốc cam thảo
Cam thảo bột

8. Cam thảo trong y học cổ truyền

Khí vị:  Vị ngọt khí bình không độc, đi vào tỳ kinh, thắng được, giáng được, là dương trong âm

Quy kinh: quy 12 kinh

Công năng:  Cam thảo có tác dụng bổ trung ích khí, nhuận phế chỉ khát, hoãn cấp chỉ thống, thanh nhiệt giải độc.

Chủ trị:  các chứng tỳ vị hư nhược, tâm khí hư mạch kết, mạch đại, ho suyễn, đau cấp hoãn, hầu họng sưng đau, giải độc thuốc, thức ăn, điều hòa tính vị và tác dụng của thuốc.

” Giải mọi độc, lợi đau cuống họng, khỏe tỳ vị, bổ Tam tiêu, ngăn đi tả khát phiên, điều hòa các tính thuốc, chữa đau gấp ở rốn và bụng, tà nhiệt tạng phủ, thuốc nhiệt dùng nó để bớt nhiệt, thuốc hàn dùng nó để bớt hàn, bổ tỳ mà hòa trung khí, nhuận phế mà giải nhiệt, đuôi của nó chữa đau ở trong ngọc hành, mắt của nó chữa khỏi thống độc mọi chứng sang lở, hột của nó trừ nhiệt ở ngực, thân của nó bổ trung tiêu. Lại nói trị họ gấp. Lui khí nghịch, chữa chứng Phế nuy mửa ra mủ, chữa Xích, Bạch lỵ, lại dưỡng huyết, bổ huyết được, cứng gân xương, cứng da thịt.”

(Dược phẩm vậng yếu- Hải Thượng Lãn Ông y Tâm lĩnh)

Hợp dụng:

  • Dùng Bạch truật, Khổ sâm làm sứ
  • Ghét Viễn chí
  • Phản Đại kích, Nguyên hoa, Cam toại, Hải tảo
  • Kỵ lá Tùng, thịt lợn.

Kiêng kỵ: Phàm khí của tỳ vị quá thừa thì trong lòng đầy, cùng với các chứng thông, trường nôn, mửa, đi lỵ lúc mới phát đều không dùng được. Chứng đây ở trung tiêu thì cấm dùng, thuốc đi xuống hạ tiêu chờ cho vào. Lại nói: Bệnh rượu, bệnh trướng đều kiêng dùng. 

Chú ý:

  • Cam thảo tiêu là phần ngọn của thân rễ Cam thảo có tác dụng liệu niệu, trị nhiệt lâm ( viêm niệu đạo cấp) hoặc do hỏa thịnh gây nên tiểu ít và đỏ, đau niệu đạo ( hành trung thống).
  • Cam thảo chích là cam thảo được tẩm mật sao vàng, có tác dụng kiện tỳ, bổ là chính.

Liều lượng: 4 – 12g, có khi dùng đến 50g, tùy mục đích sử dụng, dùng làm thuốc điều hòa lượng thường dùng ít, dùng để giải độc lượng phải nhiều.

9. Ứng dụng lâm sàng

9.1. Điều hòa vị thuốc: Đây là lý do cam thảo được dùng nhiều nhất trong các bài thuốc Đông y. Ví dụ: dùng với Hoàng liên thì làm cho thuốc bớt đắng hàn, trong bài Tam ảo thang, Cam thảo ngoài tác dụng chỉ khái hóa đờm còn có tác dụng làm bớt vị cay của Ma hoàng, vị đắng của Hạnh nhân, trong bài Điều vị thừa khí thang, Cam thảo có tác dụng làm giảm tác dụng xổ mạnh của Đại hoàng, Mang tiêu.v..v.. hoặc Cam thảo dùng với Bán hạ, Cam thảo dùng với Tế tân cũng chủ yếu làm giảm bớt vị cay tê của các vị thuốc kia. Ngoài ra vị Cam thảo ngọt nên thường dùng trong nhi khoa để cho thuốc dễ uống.

9.2. Bổ khí: Cam thảo xuất hiện phổ biến trong các bài thuốc Bổ khí như Tứ quân tử thang, Bổ trung ích khí thang,… Thông thường Cam thảo đi cùng Hoàng kỳ, Đảng sâm, Nhân sâm,… để tăng công dụng.

9.3. Giải độc thức ăn: Dùng Sinh Cam thảo 9 – 15g, sắc nước chia 3 – 4 lần uống trong 2 giờ, một số rất ít có sốt gia bột Hoàng liên 1g, trộn nước thuốc uống, trường hợp nhiễm độc nặng dùng Cam thảo 30g sắc cô còn 300ml, mỗi 3 – 4giờ xông thụt dạ dày 100ml và rửa dạ dày, truyền dịch

9.4. Trị viêm nhiễm: ung nhọt sưng tấy, hầu họng sưng đau, viêm tuyến vú, phế ung ( ápxe phổi), chàm lở, lở mồm. dùng Sinh Cam thảo. Thường phối hợp với các loại thuốc thanh nhiệt giải độc như trị ung nhọt, dùng với Bồ công anh, Kim ngân hoa, Liên kiều. Trị hầu họng sưng đau, gia Cát cánh, Huyền sâm, Ngư tinh thảo, Sơn đậu căn, Xạ can, Ngưu bàng tử.

9.6.Trị các chứng ǎn uống không ngon miệng, ỉa chảy mạn tính, thể lực giảm sút sau khi ốm dậy, người mệt mỏi rã rời ở những người gầy, sắc mặt kém, không muốn ǎn và có chiều hướng bị ỉa chảy thường xuyên:

Dùng bài Sâm linh bạch truật tán: Đẳng sâm 12g, Sơn dược 12g, Truật 16g, Phục linh 12g, ý dĩ nhân 12g, Biển đậu 12g, Liên nhục 10g, Cát cánh 8g, Súc sa 28g, Cam thảo 6g. Nghiền thành bột, uống mỗi lần 1,5-2g, mỗi ngày uống 3 lần với nước táo sắc hoặc nước ấm. Hoặc cũng có thể uống với nước cháo gạo nứt, hoặc sắc uống cũng được. Trong phần giải thích sơ lược ghi rằng nghiền thuốc thành bột uống mỗi lần 2,0-3,0g với nước táo sắc hoặc với nước ấm hoặc nước cháo. Bất đắc dĩ mới sắc uống. hoặc dùng thang để uống.

9.7.Giải độc ô đầu, phụ tử: Sinh cam thảo, sinh khương mỗi thứ 16g; kim ngân hoa, đậu xanh (cả vỏ, xay nát) mỗi thứ 70 g. Sắc lấy 200 ml thuốc, thêm đường rồi cho nạn nhân uống ngay, sau lại sắc uống tiếp nước thứ 2, thứ 3.

10. Phân biệt Cam thảo với các cây khác

10.1.Cam thảo dây

Còn gọi là Tương tư đằng, dây cườm, dây chi chi ( Abrus precatorius L.) thuộc họ Cánh bướm ( Fabaceae Papilionaceae) thường dùng rễ và lá thay Cam thảo bắc ở nhiều nước (ở Việt nam, Aán độ, Mỹ.) trong các đơn thuốc nhưng chưa hợp lý. Tại một số nước như Giava giã hạt đắp lên mụn nhọt cho chóng vỡ mủ, chữa nhức đầu, tê thấp. Tại Aán độ và Malasia lá sắc uống chữa tê thấp, gỗ làm thuốc bổ. Tại Campuchia vỏ cây dùng chữa lị.

Hình ảnh cam thảo dây
Cam thảo dây

10.2. Cam thảo nam

hình ảnh cam thảo đất
Cam thảo đất

Còn có tên là Dã Cam thảo, Thổ Cam thảo, Giã Cam thảo ( Scoparia dulcis L.) thuộc họ Hoa mõm chó ( Scrophulariaceae) cũng thường dùng thay Cam thảo bắc. Có tài liệu Aán độ nói trong cây có một hoạt chất là Amelin dùng uống để chữa các triệu chứng Acidose của bệnh đái đường. Có nơi dùng thay Cam thảo bắc để chữa sốt, say sắn độc. Tại Malasia nhân dân dùng làm thuốc chữa ho. Tại Braxin lấy nước ép Cam thảo nam thụt chữa bệnh tiêu lỏng và uống chữa ho. Liều dùng tùy tiện thường là 30 – 100g, sắc uống riêng hoặc phối hợp.

LEAVE A COMMENT